“Sơn mài song Xuất” 2025 và 2026

1. Đó là triển lãm “Sơn mài Nguyễn Thị Quế” của nữ họa sĩ đã qua tuổi “thất thập” trưng bày ở Nhà triển lãm Trường đại học Mỹ thuật Việt Nam (42 Yết Kiêu, từ 17 đến 30/12/2025) và “Dưới lớp thời gian” của họa sĩ Nguyễn Xuân Lục vừa tuổi “tứ thập” - tại Mơ Art Space (MAS - số 136 Hàng Trống, từ 14/12/2025 đến 18/1/2026). Cả hai triển lãm được giới chuyên môn thống nhất bình luận hội tụ được thành tựu tiêu biểu của sơn mài Việt trong cả… 1/4 thế kỷ mới 2000-2025!

Sinh năm 1952 tại Ái Mộ (Long Biên, Hà Nội ngày nay), có thể nhấn mạnh bà Nguyễn Thị Quế là “nữ thiếu sinh quân” của giới mỹ thuật khi yêu thích và theo học liên tiếp 12 năm từ sơ, trung đến đại học ở Trường đại học Mỹ thuật Việt Nam ngày nay. Sau 5 năm là giảng viên tại Trường nghệ thuật Tây Bắc (1978-1982), bà công tác tại Phân xưởng đồ họa thuộc Công ty Mỹ thuật Quốc gia cho đến khi nghỉ (2005).

Tham gia một số ít cuộc trưng bày nhóm trong nước, bà có 3 tác phẩm được mời tham dự “Triển lãm lưỡng niên Sơn mài quốc tế ở Phúc Châu 2016” (Trung Quốc). Và đây mới là triển lãm cá nhân… lần đầu tiên của bà Nguyễn Thị Quế. Cuộc trưng bày lần này cũng chỉ có 27 tác phẩm sơn mài khổ trung bình và nhỏ (bức muộn nhất hoàn thành đúng năm 2000) với hai mảng đề tài là tĩnh vật hoa và chân dung nhóm phụ nữ - trẻ em. Người xem trong giới chuyên môn đều cho rằng nguyên nhân của các “sự hiếm thấy” đo bằng thời gian đó là sự chắt lọc kỹ thuật hội họa với thẩm mỹ khắt khe tinh tế, hội tụ nửa đời sáng tạo của tác giả.

Trong bài viết của họa sĩ, nhà nghiên cứu Nguyễn Quân, của nhà nghiên cứu Vũ Huy Thông và nghệ sĩ Đàm Quang Minh (người sáng lập và chủ nhiệm nhóm Đông Kinh Cổ Nhạc tóm tắt rằng, sáng tác của Nguyễn Thị Quế đặt hiệu quả thẩm mỹ của chất liệu và kỹ thuật hội họa sơn mài lên ở tầm cao nhất. Bà là nghệ sĩ tiêu biểu - đại diện cầu nối cho thẩm mỹ nghệ thuật sơn mài Đông Dương (Trường cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương 1925-1945) và thẩm mỹ sơn mài của phong thái Hiện thực xã hội chủ nghĩa (thập niên 1960 đến 1980). Các tác phẩm trong 25 năm qua đặc biệt xuất sắc với phong cách Sơn mài Biểu hiện truyền thống, dù với hai chủ đề giản dị nhưng được biến đổi qua mọi sắc thái sơn mài. Và luôn có sức sống riêng tồn tại trong vẻ đẹp phi thời gian, trong một không gian ước lệ, thăm thẳm những vẻ đẹp tinh túy 50 năm kết tinh thực hành của tác giả. Trên nội dung từng tác phẩm, ngoài việc mượn chút “văn học tính” làm gia vị (nhất là các chân dung nhóm phụ nữ - trẻ em), thì căn bản cơ sở bố cục của hội họa theo phong cách Biểu hiện. Nhiều khán giả chuyên nghiệp trở lại ngắm xem nhiều lần, đều thống nhất đánh giá chung là được xem các tác phẩm sơn mài “đặc biệt xuất sắc” với phong cách Sơn mài truyền thống - Biểu hiện tình cảm chân thực cổ điển.

2. Cuộc triển lãm sơn mài “Dưới lớp thời gian” của tác giả Nguyễn Xuân Lục lại được nhận định là “cách tân xuất chúng” do việc phát minh cải cách và dịch chuyển định vị chất liệu sơn ta từ cổ truyền tỏa ra được ngôn ngữ đương đại kết hợp đa chiều. Tiêu biểu nhất là loạt tác phẩm phù điêu sơn mài đều có cái tên Phản Thể (1-6 bức).

Nguyễn Xuân Lục đã qua 19 năm thực hành chuyên nghiệp hội họa sơn mài sau khi tốt nghiệp đại học (2007) và vừa qua 6 năm lao động cật lực để nâng tầm triển lãm cá nhân lần thứ hai này. Sinh năm 1983 tại làng Chuôn Ngọ (xã Chuyên Mỹ, Hà Nội ngày nay), một làng nghề nhiều trăm năm nghề tranh khảm trai trên đồ gỗ sơn mài, Nguyễn Xuân Lục biết nghề sơn từ khi còn nhỏ. Lớn lên, để có được học vấn và kỹ năng hội họa chuyên nghiệp, anh học tiếp chuyên khoa sơn mài của Trường đại học Mỹ thuật Công nghiệp. Và sau khi ra trường, anh theo đuổi duy nhất việc thực hành sáng tác trên sơn mài Việt, liên tục thử nghiệm thêm các chất liệu và kỹ thuật khác để cách tân mở rộng tư duy và hoàn thiện kỹ năng sáng tạo. Một thí dụ đơn giản minh chứng cho tác dụng của việc may mắn sinh ra ở “làng lõi nghề” của Xuân Lục, là thường thì với các họa sĩ vẽ sơn mài, sẽ phải là… trên 95% phải “đặt vóc” (tức là bản cốt gỗ để vẽ tranh sơn, cần thời gian gần cả tháng qua 6 công đoạn chính mới hoàn chỉnh được một tấm vóc). Nhưng Xuân Lục - tất nhiên có đội bạn thợ riêng hỗ trợ - có thể chủ động tự làm vóc theo ý cá nhân (đây cũng là một trong những nguyên nhân chính để anh thành công cách tân trong triển lãm). Học hỏi được nhiều điều từ các thế hệ trước, họa sĩ có tính cách đầy tự tin do chăm chỉ lao động, phát biểu khiêm tốn nhưng không dè dặt, và có tác phẩm sơn mài tham dự ở hơn 17 triển lãm nhóm khác nhau từ khi ra trường (2007) đến nay. Sau khi nhận Giải ba tại Festival Mỹ thuật Trẻ toàn quốc (2017), Xuân Lục còn có tác phẩm sơn mài tham dự nhiều ở các triển lãm ngoài nước như Nga, Hàn Quốc, Thái Lan, Đài Loan (Trung Quốc)…

Tại triển lãm lần này, với diện tính 450 m2 của MAS, số tác phẩm tổng hợp ba hình thức hội họa, điêu khắc và sắp đặt đều bằng sơn mài. Với chủ đề vẫn như triển lãm đầu tiên cách đây đã bảy năm là “Bụi” (2019). Thì lần này vẫn là dùng nghệ thuật sơn mài để tái phản ánh hình ảnh trong và ngoài vũ trụ, từ khi Trái đất bắt đầu hình thành khởi nguyên và việc tìm lại những trầm tích, hay nhìn ngược lại chuỗi thời gian phản thể. Bởi vậy, các tranh và tượng của triển lãm đều chỉ có ba loạt tên là: Khởi Nguyên; Phản Thể và Trầm Tích… đều được đánh theo số. Trong 20 bức tranh khổ lớn - trung bình là 100 x 200 cm thì bức lớn nhất là “Khởi Nguyên 17” (244 x 480 cm, 6 tấm ghép lại). Tiếp theo là năm bức phù điêu sơn mài (có khổ trung bình 120 x 100 cm và dầy 10 cm, đều có tên “Phản thể 1 - 5”). Và bức phù điêu lớn nhất là “Phản thể 6” (với khổ là 200 x 100 x 10 cm)…

Tuy tạm gọi triển lãm này đi theo phong cách biểu hiện - trừu tượng, nhưng không quá khó hiểu khi xem các tác phẩm. Theo ý kiến của các chuyên gia mỹ thuật, thì triển lãm lần này là một cuộc sáng tạo “cách tân xuất chúng” với riêng một chất liệu sơn mài Việt, chỉ bằng sơn ta với những lớp bồi vải và bột giấy giang, xà cừ, đất và nước (là các “vật liệu nguyên thủy”). Nếu như tác phẩm lớn “Khởi Nguyên 17”, mở ra cả bầu trời sao sáng ban đêm bằng các tấm vóc lớn khảm xà cừ, vàng, bạc…, Xuân Lục mất gần một năm để hoàn thành, thì loạt “phù điêu sơn mài”, tác giả mất tới ba năm.

Hai triển lãm của họa sĩ Nguyễn Thị Quế và Nguyễn Xuân Lục có sự lần lượt kế thừa, tiếp nối, phát minh, phát triển… từ “xuất sắc” đến “xuất chúng”. Chính vì vậy nên giới mỹ thuật thông báo cho nhau theo khẩu ngữ vui là “có hai triển lãm sơn mài song Xuất của 2025 và 2026”.