Hình thành và phát triển gắn liền với nghề khai thác thủy sản của ngư dân địa phương, làng nghề cá khô Bình Thắng đã tồn tại qua nhiều thế hệ, ăn sâu vào đời sống của người dân ven biển nơi đây, trở thành sinh kế bền vững, góp phần giải quyết việc làm và tạo thu nhập ổn định.
Ở tuổi ngoài 80, bà Nguyễn Thị Kiềng vẫn nhớ rõ những ngày đầu theo cha mẹ làm cá khô.
Bà Kiềng kể: “Từ khi 10 tuổi tôi đã quen với việc phụ gia đình làm cá sau mỗi chuyến tàu cập bến. Cá đánh bắt ngoài biển được ướp muối, gia vị rồi đem phơi nắng để bảo quản lâu hơn, thuận tiện đưa vào tiêu thụ ở các vùng sâu, vùng xa. Toàn bộ quy trình đều thực hiện thủ công, phụ thuộc nhiều vào thời tiết và ánh nắng tự nhiên. Bây giờ, con cháu tôi tiếp tục nối nghề cha ông để lại, coi đó là kế sinh nhai và cũng là cách giữ gìn truyền thống”.
Gắn bó hơn 40 năm với nghề, gia đình bà Nguyễn Thị Em là một trong những hộ sản xuất cá khô lâu năm tại Bình Thắng. Bà Em cho biết, nghề làm cá khô tuy không mang lại lợi nhuận cao, nhưng đã nuôi sống gia đình.
Cá tươi được mua ngay khi tàu cá cập cảng, sau đó mang về làm sạch, xẻ, ướp muối, để qua đêm rồi phơi nắng vào sáng hôm sau. Công việc đòi hỏi sự tỉ mỉ, kinh nghiệm và tuân thủ nghiêm ngặt các công đoạn truyền thống.
Chuẩn bị cho thị trường Tết năm nay, gia đình bà Em dự trữ khoảng 2,5 tấn cá khô các loại như cá đù, cá đổng, cá lưỡi trâu… để cung ứng cho thương lái tại các tỉnh Đồng Tháp, Vĩnh Long và Thành phố Hồ Chí Minh.
Năm 2010, gia đình bà được Dự án Danida (Đan Mạch) hỗ trợ một tủ đông và 50 giàn phơi cá, góp phần cải thiện quy trình chế biến, nâng cao điều kiện vệ sinh an toàn thực phẩm. Từ đó đến nay, nghề truyền thống của gia đình tiếp tục được duy trì và phát triển ổn định.
Không chỉ tạo sinh kế cho các hộ sản xuất, làng nghề cá khô Bình Thắng còn giải quyết việc làm cho nhiều lao động nhàn rỗi tại địa phương, đặc biệt là phụ nữ và người lớn tuổi. Bà Nguyễn Thị Nguyệt, người có gần 10 năm làm thuê tại các cơ sở cá khô trong làng cho biết, thu nhập mỗi ngày từ 150.000 đến 200.000 đồng.
“Công việc chủ yếu là xẻ cá, ướp muối, phơi cá trên giàn không quá nặng nhọc, phù hợp với người lớn tuổi như tôi, lại có thêm thu nhập trang trải cuộc sống”, bà Nguyệt chia sẻ.
Tuy nhiên, theo nhiều người dân trong làng, hoạt động sản xuất cá khô đang đối mặt không ít khó khăn.
Ông Bùi Minh Hồng, người gắn bó lâu năm với nghề cho biết: “Nguồn nguyên liệu phụ thuộc lớn vào mùa đánh bắt của ngư dân. Những năm gần đây, nhiều tàu cá bán hải sản ngay trên biển, khiến các cơ sở trong làng nghề thường xuyên thiếu nguyên liệu, phải thu mua từ các địa phương khác. Muốn làng nghề phát triển bền vững, rất cần sự hỗ trợ về đầu ra, đầu tư hạ tầng và nâng cao chất lượng sản phẩm để cá khô Bình Thắng có thể vươn xa hơn”.
Năm 2007, làng nghề chế biến cá khô Bình Thắng được Ủy ban nhân dân tỉnh Bến Tre (trước đây) công nhận là làng nghề truyền thống. Hiện nay, làng nghề hoạt động quanh năm, nhưng cao điểm nhất vẫn là những tháng cận Tết Nguyên đán, khi nhu cầu thị trường tăng mạnh.
Sản phẩm của làng khá đa dạng, gồm cá khô truyền thống, cá tẩm gia vị, cá một nắng, mực một nắng… Toàn làng nghề hiện có 26 hộ tham gia sản xuất, với sản lượng bình quân hơn 1 tấn cá khô/ngày; riêng dịp Tết, sản lượng tăng gấp 2 đến 3 lần so với ngày thường.
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Bình Đại Đoàn Thị Ngọc Hà cho biết: Nhiều năm qua, làng nghề đã đóng góp tích cực vào phát triển kinh tế-xã hội địa phương, nâng cao đời sống người dân ven biển. Để nghề truyền thống tiếp tục phát huy giá trị trong giai đoạn tới, chính quyền địa phương xác định nhiều giải pháp trọng tâm.
Trong đó, chú trọng hỗ trợ các cơ sở cải tiến quy trình chế biến, nâng cao chất lượng sản phẩm, bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm và từng bước xây dựng thương hiệu “Cá khô Bình Thắng”. Đồng thời, rà soát, sắp xếp lại khu vực sản xuất phù hợp; hướng dẫn các hộ thực hiện tốt công tác bảo vệ môi trường, áp dụng mô hình sản xuất sạch.
Bên cạnh đó, địa phương cũng đẩy mạnh mở rộng thị trường tiêu thụ thông qua chuyển đổi số, thương mại điện tử, kết nối với doanh nghiệp, siêu thị và các chuỗi cửa hàng đặc sản. Các hộ sản xuất được tạo điều kiện tiếp cận chính sách hỗ trợ vốn, khuyến công, đào tạo nhằm nâng cao tay nghề, năng lực sản xuất và khả năng cạnh tranh của sản phẩm.
Đáng chú ý, xã Bình Đại còn định hướng gắn sản phẩm cá khô với du lịch trải nghiệm, qua đó vừa quảng bá hình ảnh địa phương, vừa góp phần giữ gìn giá trị văn hóa truyền thống và tạo thêm nguồn thu cho người dân. Việc bảo tồn và phát triển làng nghề cá khô Bình Thắng không chỉ mang ý nghĩa kinh tế, mà còn là trách nhiệm gìn giữ bản sắc văn hóa lâu đời của vùng ven biển.
