Dự báo kịch bản diễn biến ENSO
Những tháng cuối năm 2025, các quan trắc và phân tích dự báo dài hạn của các cơ quan khí tượng quốc tế và Việt Nam cho thấy, hệ thống khí hậu toàn cầu đang chịu tác động của pha La Nina yếu, với biểu hiện rõ nhất là nhiệt độ mặt nước biển vùng xích đạo trung tâm và phía Đông Thái Bình Dương thấp hơn trung bình nhiều năm. Cụ thể, chỉ số Nino-3.4 trong những tháng cuối năm 2025 phổ biến ở mức âm khoảng -0,5°C đến -0,7°C, gió tín phong trên khu vực Thái Bình Dương tăng cường, hoàn lưu Walker hoạt động mạnh hơn trung bình. Đây là những đặc trưng của La Nina.
Tuy nhiên, điểm đáng lưu ý là La Nina hiện nay đang có xu hướng suy yếu khá nhanh. Các tín hiệu đại dương một vài tuần qua theo số liệu của cơ quan khí hậu Mỹ cho thấy nhiệt độ nước biển đang ấm dần lên từ phía Tây Thái Bình Dương, gió tín phong bắt đầu giảm cường độ. Điều này cho thấy ENSO nhiều khả năng sẽ có sự chuyển trạng thái trong năm 2026.
Dựa trên chuỗi số liệu lịch sử ENSO và dự báo cập nhật mới nhất đến tháng 12/2025, chúng tôi nhận định năm 2026 rất có khả năng là một năm ENSO chuyển pha điển hình. Cụ thể: Đầu năm 2026, La Nina tiếp tục suy yếu nhanh và chuyển sang trạng thái ENSO trung tính. Xác suất ENSO trung tính trong các mùa từ tháng 1 đến tháng 5/2026 đạt khoảng 75-85%, chiếm ưu thế rõ rệt. Giữa năm 2026, ENSO trung tính vẫn là trạng thái chủ đạo, tuy nhiên nhiệt độ mặt nước biển vùng Nino-3.4 dự báo sẽ có xu thế tăng. Từ nửa cuối năm 2026, xác suất xuất hiện El Nino bắt đầu tăng lên, đạt khoảng 55-65%. Nếu El Nino hình thành, nhiều khả năng đây sẽ là El Nino yếu đến trung bình, xuất hiện vào thời kỳ cuối năm.
Nhìn lại lịch sử, kịch bản này tương đồng với một số năm như 2009, 1996, 2014, 2018, tức là các năm trung tính trong chu kỳ ENSO, đóng vai trò bản lề trước khi khả năng chuyển sang pha ấm rõ rệt hơn vào năm sau tiếp theo. Điểm chung của các năm này là thời tiết không ổn định, khó dự báo, với nhiều hình thái cực đoan diễn ra đan xen. Lấy thí dụ, năm 2018, Biển Đông xuất hiện 9 cơn bão, 5 áp thấp nhiệt đới, trong đó ba cơn ảnh hưởng trực tiếp Việt Nam. Cùng với đó là 24 đợt không khí lạnh, 18 đợt nắng nóng và 26 đợt mưa lớn diện rộng. Mưa lớn dồn dập, liên tục trong ba tháng 7, 8 và 9 ở các tỉnh Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, tháng 10 và 11 ở ven biển Trung Bộ.
Xu thế khí hậu và thiên tai trong năm
Mặc dù dự báo ENSO ở pha trung tính nhưng không đồng nghĩa với thời tiết ít cực đoan. Trên thực tế, nhiều năm ENSO trung tính trong lịch sử lại ghi nhận thiên tai phức tạp và khó dự báo hơn.
Với kịch bản ENSO năm 2026, dự báo mùa mưa 2026 ở Việt Nam có khả năng diễn biến không đồng đều, không chịu chi phối mạnh của năm El Nino hay La Nina điển hình, mà phụ thuộc mạnh vào các hình thế thời tiết quy mô khu vực và nội mùa như dải hội tụ nhiệt đới, gió mùa, dao động MJO nên diễn biến thời tiết sẽ có tính bất định cao và khó đoán. Nguy cơ mưa lớn cục bộ, lũ quét, sạt lở đất dự báo vẫn ở mức cao, đặc biệt tại miền núi phía bắc và miền trung, nhất là trong các đợt mưa ngắn nhưng cường độ lớn. Bão và áp thấp nhiệt đới có thể không nhiều về số lượng, nhưng cường độ và quỹ đạo khó lường, nhất là trong nửa cuối mùa bão khi ENSO chuyển trạng thái từ Trung tính sang pha nóng El Nino. Cuối năm 2026, nếu El Nino hình thành, nguy cơ khô hạn, thiếu nước, xâm nhập mặn có thể gia tăng dần, đặc biệt tại Trung Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long trong mùa khô 2026/2027.
Trong bối cảnh thiên tai ngày càng cực đoan, bất thường do biến đổi khí hậu, Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn quốc gia đã và đang triển khai đồng bộ một số nhóm giải pháp: Thứ nhất, tăng cường theo dõi sát diễn biến ENSO và các dao động khí hậu lớn, cập nhật thường xuyên các kịch bản dự báo theo tháng, theo mùa dựa theo các số liệu quan trắc và phân tích mới nhất. Thứ hai, nâng cao chất lượng dự báo hạn ngắn, cực ngắn và dự báo nội mùa, đặc biệt đối với mưa lớn, lũ quét, sạt lở đất - những loại hình thiên tai chịu ảnh hưởng mạnh trong bối cảnh ENSO trung tính. Thứ ba, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ mới, kết hợp vệ tinh, radar, mô hình số trị và trí tuệ nhân tạo để nâng cao độ chi tiết và độ tin cậy của dự báo. Thứ tư, tăng cường phối hợp với các địa phương và cơ quan truyền thông, bảo đảm thông tin dự báo, cảnh báo được truyền tải kịp thời, rõ ràng, đến đúng đối tượng, đặc biệt là cấp cơ sở.
Chúng ta không thể chắc chắn khi nào thiên tai cực đoan sẽ xảy ra, nhưng điều gần như có thể khẳng định là tần suất, cường độ và mức độ cực đoan của các hiện tượng thời tiết xấu sẽ tiếp tục gia tăng trong tương lai, không chỉ riêng trong năm 2026. Vì vậy, việc theo dõi sát diễn biến thời tiết và cập nhật thường xuyên các bản tin dự báo, đặc biệt là dự báo ngắn hạn, là hết sức cần thiết để chủ động ứng phó.
ENSO chỉ một hệ thống tương tác giữa đại dương và khí quyển ở khu vực xích đạo Thái Bình Dương, có ảnh hưởng rất lớn đến thời tiết toàn cầu, trong đó có Việt Nam. ENSO có ba trạng thái chính gồm: El Nin
o (pha nóng), biểu hiện ở nước biển ấm lên bất thường; La Nina (pha lạnh), biểu hiện ở nước biển lạnh hơn bình thường và ENSO trung tính, không nghiêng rõ về nóng hay lạnh.
Với ENSO ở trạng thái trung tính, thiên tai có thể không nhiều bão, lũ nhưng lại có diễn biến khó lường và bất định hơn. Các hiện tượng như rét đậm kéo dài, mưa lớn cục bộ hay bão có quỹ đạo phức tạp thường xuất hiện đan xen, gây áp lực lớn cho công tác dự báo và ứng phó.
