Phép thử về tư duy giáo dục của xã hội

Hồi hộp chờ đợi môn thi thứ ba

Tính đến 20/1/2026 đã có sáu tỉnh, thành phố công bố chốt môn thi thứ ba. Trong đó, có 4/6 địa phương lựa chọn Ngoại ngữ. Các địa phương khác vẫn đang trong quá trình họp bàn, lấy ý kiến, bảo đảm công bố trước ngày 31/3/2026 theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Dù con số chưa nhiều, nhưng xu hướng lựa chọn đã phần nào phản ánh định hướng đánh giá năng lực học sinh sau chương trình giáo dục phổ thông mới.

Tiếng Anh tiếp tục là môn học được lựa chọn phổ biến nhất (Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Huế, Nghệ An đã quyết định). Nhiều địa phương cho rằng, đây là môn học có tính ổn định, đã được đầu tư lâu dài, phù hợp với yêu cầu hội nhập và giảm áp lực cho học sinh. Bên cạnh đó, cũng xuất hiện những lựa chọn mới như Khoa học tự nhiên (lựa chọn của tỉnh Tuyên Quang), nhằm đánh giá năng lực tổng hợp, khả năng vận dụng kiến thức của học sinh thay vì kiểm tra đơn lẻ từng môn.

Tại Hà Nội - địa bàn có số lượng thí sinh lớn, quyết định này vẫn chưa được công bố chính thức, khiến không ít phụ huynh và học sinh lo ngại không kịp thời gian ôn luyện. Tại Trường THCS Nguyễn Du (Hà Nội), công tác chuẩn bị cho kỳ thi đã được triển khai từ đầu năm học. Hiệu trưởng Nguyễn Thu Hương cho biết: Với quan điểm lấy học sinh làm trung tâm, nhà trường đã tổ chức dạy tăng cường miễn phí hai buổi mỗi tuần cho học sinh lớp 9 ở hai môn bắt buộc là Ngữ văn và Toán, nhằm củng cố nền tảng kiến thức. Song song, nhà trường tổ chức các đợt thi thử với nhiều phương án môn thi thứ ba khác nhau. Những bài thi này không nhằm tạo thêm áp lực, mà để có dữ liệu thực tế về năng lực học sinh.

“Nhà trường cần có cơ sở đánh giá, còn gia đình cần có thông tin để lựa chọn nguyện vọng phù hợp cho các em”. Chúng tôi không trực tiếp khuyến nghị học sinh nên thi vào trường nào, mà chỉ cung cấp danh sách các trường nằm trong vùng điểm phù hợp với kết quả học tập của từng em. Việc khảo sát môi trường học tập, điều kiện đào tạo được “để dành” cho gia đình chủ động tìm hiểu”, cô Hương chia sẻ.

Cơ hội mở ra từ việc sửa đổi luật

Dù nguyện vọng cho con học trường trung học phổ thông công lập vẫn chiếm tỷ lệ lớn, nhưng thực tế cho thấy, tư duy của một bộ phận phụ huynh đang dần thay đổi. Một số gia đình đã sớm đánh giá đúng năng lực, sở trường của con để lựa chọn hướng đi khác, thay vì “đặt cược” toàn bộ vào một kỳ thi có tính cạnh tranh cao.

Phụ huynh của em Kiều Võ Châu Anh (Trường THCS Nguyễn Du) là một thí dụ. Chia sẻ về quyết định cho con theo học trung cấp tại Trường cao đẳng Nghệ thuật Hà Nội, chị Võ Quỳnh Anh (mẹ Châu Anh) cho biết: “Gia đình hiểu rõ học lực của cháu, đồng thời nhận thấy cháu có năng khiếu và đam mê thiết kế, vẽ vời. Nếu cố gắng thi vào một trường công lập không phù hợp, có thể cháu sẽ mất nhiều năm loay hoay và áp lực. Vì vậy, gia đình chọn hướng học nghề sớm, đúng với khả năng và sở thích của cháu”.

Hiện nay, cũng có nhiều phụ huynh và nhà trường thể hiện sự quan tâm đến mô hình trung học nghề (dự kiến sẽ được Bộ Giáo dục và Đào tạo bổ sung vào hệ thống giáo dục phổ thông). Theo dự thảo Luật Giáo dục nghề nghiệp sửa đổi, mô hình này sẽ được chính thức triển khai từ giai đoạn 2026-2030, khi Bộ Giáo dục và Đào tạo hoàn thiện khuôn khổ pháp lý và các tiêu chuẩn tổ chức đào tạo. Khi luật có hiệu lực, chương trình của các học sinh sau khi tốt nghiệp THCS chọn con đường học nghề trong các lĩnh vực như công nghệ, thiết kế, kỹ thuật, dịch vụ… sẽ vào khoảng 3.300 giờ học, bao gồm kiến thức phổ thông và nghề nghiệp tương ứng.

Kỳ thi tốt nghiệp trung học cơ sở năm 2026, vì thế, không chỉ là một kỳ sát hạch học sinh, mà còn là “bài kiểm tra” về tư duy giáo dục của cả xã hội. Khi phụ huynh và học sinh có thêm thông tin, thêm lựa chọn, áp lực “được - mất” của một kỳ thi duy nhất sẽ dần được san sẻ.

Xét cho cùng, việc thừa nhận và khuyến khích nhiều con đường học tập khác nhau chính là cách để mỗi học sinh tìm được vị trí phù hợp nhất với mình, thay vì phải bước qua một cánh cửa hẹp để rồi "lạc lối" trong những năm tháng tiếp theo ■