Yêu cầu từ thực tiễn
Những năm qua, Việt Nam đã ban hành nhiều văn bản pháp luật trong lĩnh vực năng lượng. Lộ trình phát triển thị trường điện cạnh tranh được xây dựng từ năm 2006 với ba cấp độ gồm: thị trường phát điện cạnh tranh (VCGM), thị trường bán buôn điện cạnh tranh (VWEM) và thị trường bán lẻ điện cạnh tranh (VREM).
Nghị quyết số 70-NQ/TW của Bộ Chính trị ban hành ngày 20/8/2025 về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 tiếp tục khẳng định quan điểm chỉ đạo: “Xây dựng thị trường năng lượng đồng bộ, cạnh tranh, minh bạch, đa dạng hóa hình thức sở hữu và phương thức kinh doanh; áp dụng giá thị trường đối với mọi loại hình năng lượng, không bù chéo giữa các nhóm khách hàng”. Nghị quyết nhấn mạnh, chỉ khi hình thành thị trường cạnh tranh đúng nghĩa, ngành năng lượng mới có thể phát triển bền vững, đáp ứng yêu cầu hiện đại hóa và chuyển dịch năng lượng.
Nghị quyết số 252/2025/QH15 của Quốc hội sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị quyết số 81/2023/QH15 ngày 9/1/2023 của Quốc hội về Quy hoạch tổng thể quốc gia thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050, đặt mục tiêu tăng trưởng GDP giai đoạn 2026-2030 từ 10% trở lên, tức là nhu cầu điện năng cần tăng trưởng từ 12-13%/năm. Nếu tính thêm tác động của kinh tế số và trí tuệ nhân tạo - những lĩnh vực tiêu thụ nhiều điện năng thì mức tăng trưởng cần thiết của ngành điện có thể phải đạt từ 15% trở lên mới đáp ứng được yêu cầu phát triển.
Áp lực này đặt lên hệ thống điện là rất lớn, từ khâu nguồn phát, truyền tải đến phân phối. Trong bối cảnh đó, nếu thị trường thiếu minh bạch, thiếu cạnh tranh lành mạnh, sẽ khó thu hút được nguồn vốn đầu tư xã hội, khó tạo động lực nâng cao hiệu suất và càng khó bảo đảm an ninh năng lượng trong dài hạn.
Ông Nguyễn Quang Huân,
Ủy viên Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội
Ông Nguyễn Quang Huân, Ủy viên Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội chỉ rõ: "Áp lực này đặt lên hệ thống điện là rất lớn, từ khâu nguồn phát, truyền tải đến phân phối. Trong bối cảnh đó, nếu thị trường thiếu minh bạch, thiếu cạnh tranh lành mạnh, sẽ khó thu hút được nguồn vốn đầu tư xã hội, khó tạo động lực nâng cao hiệu suất và càng khó bảo đảm an ninh năng lượng trong dài hạn".
Hình thành khung pháp lý thống nhất, minh bạch
Một trong những rào cản lớn hiện nay là sự chồng chéo trong hệ thống pháp luật liên quan năng lượng. Sự thiếu thống nhất giữa các luật liên quan lĩnh vực điện lực, quy hoạch, đầu tư, đấu thầu, đất đai và bảo vệ môi trường đã tạo ra những khoảng trống pháp lý và thủ tục phức tạp, gây khó khăn cho cả cơ quan quản lý và doanh nghiệp.
Bên cạnh đó, Việt Nam vẫn chưa có hành lang pháp lý hoàn chỉnh cho thị trường điện bán buôn cạnh tranh, cơ chế hợp đồng mua bán điện trực tiếp hay thị trường tín chỉ carbon - những công cụ quan trọng trong xu thế phát triển năng lượng bền vững và hội nhập quốc tế. Kinh nghiệm của nhiều quốc gia cho thấy, thị trường năng lượng chỉ có thể vận hành ổn định và minh bạch khi được đặt trên nền tảng pháp lý thống nhất, ổn định và có khả năng dự báo trong dài hạn.
Từ thực tiễn triển khai thị trường điện, các chuyên gia cho rằng việc thể chế hóa đầy đủ các nghị quyết của Đảng về phát triển năng lượng là điều kiện tiên quyết để hình thành khung pháp lý thống nhất, minh bạch và có tính ràng buộc cao; cùng với đó, cần rà soát, hoàn thiện hệ thống thể chế và thiết chế quản lý nhằm bảo đảm sự thông suốt trong vận hành thị trường.
Ông Nguyễn Quang Huân nhấn mạnh: "Để thị trường điện vận hành theo cơ chế cạnh tranh, cơ quan điều tiết năng lượng cần được củng cố theo hướng độc lập, chuyên môn hóa, tách bạch với chức năng quản lý nhà nước và hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp; bởi khi có một cơ quan điều tiết thiếu độc lập sẽ khó bảo đảm cạnh tranh lành mạnh và khó tạo dựng niềm tin cho thị trường".
Ở góc độ phát triển thị trường năng lượng nói chung, Tiến sĩ Nguyễn Quốc Thập, Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam, chỉ rõ những điểm nghẽn lớn hiện nay xuất phát từ độ trễ chính sách và sự thiếu ổn định của khung pháp lý. Nhiều quy định quan trọng ban hành chậm hoặc thiếu đồng bộ, khiến doanh nghiệp khó quyết định đầu tư dài hạn, nhất là các dự án năng lượng có vòng đời lớn. Bên cạnh đó, cơ chế giá năng lượng chưa phản ánh đầy đủ chi phí thực.
Thị trường điện phải trở thành cấu phần trung tâm, có vai trò dẫn dắt toàn bộ chuỗi cung ứng điện năng, liên kết đồng bộ từ khâu quy hoạch-đầu tư, vận hành-khai thác, tới cung cấp điện bán lẻ cho khách hàng cuối cùng. Quan trọng hơn, lợi ích từ thị trường điện cạnh tranh phải được chuyển tới người sử dụng điện và các doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng.
Ông Hồ Đình Thám
Cố vấn thường trú tại Cục Điện lực (Bộ Công thương)
Từ góc độ quản lý thị trường điện, ông Hồ Đình Thám, Cố vấn thường trú tại Cục Điện lực (Bộ Công thương) nhấn mạnh: "Thị trường điện phải trở thành cấu phần trung tâm, có vai trò dẫn dắt toàn bộ chuỗi cung ứng điện năng, liên kết đồng bộ từ khâu quy hoạch-đầu tư, vận hành-khai thác, tới cung cấp điện bán lẻ cho khách hàng cuối cùng. Quan trọng hơn, lợi ích từ thị trường điện cạnh tranh phải được chuyển tới người sử dụng điện và các doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng".
Ông đề xuất, sớm hình thành mô hình thị trường điện nhiều bên mua-nhiều bên bán theo đúng định hướng của Luật Điện lực; cần tạo điều kiện để các đơn vị mua điện và các nhà máy điện tham gia thị trường ở mức độ cao hơn, đồng thời từng bước hoàn thiện cơ chế xác lập giá điện theo quan hệ cung-cầu.
