Đảo Cò nằm giữa lòng hồ An Dương, có diện tích mặt nước hơn 90.000m² trong không gian bảo tồn gần hơn 60 ha với hệ sinh thái đa dạng, cảnh quan nguyên sơ. Sự ổn định về môi trường sống, nguồn thức ăn phong phú và không gian sinh sản an toàn đã khiến nhiều loài chim nước chọn nơi đây làm điểm cư trú lâu dài.
Vào mỗi buổi sớm và chiều tà, từng đàn cò, vạc và nhiều loài chim bay rợp trời, đậu kín các tán cây tạo nên khung cảnh sống động, vừa kỳ thú, vừa bình yên, hiếm gặp ở các vùng nông thôn đang chịu nhiều áp lực đô thị hóa.
Theo ông Nguyễn Văn Tuấn ở thôn Triều Dương, xã Nam Thanh Miện, vào đầu thế kỷ 15, nhiều trận lũ lớn xảy ra liên tiếp khiến đoạn đê bao quanh làng bị vỡ, nước xoáy cuồn cuộn tràn vào làng, xã dần hình thành một hồ nước lớn được gọi là hồ An Dương.
Chính giữa lòng hồ, nổi lên hai đảo nhỏ, nay là nơi lưu trú của khoảng 20.000-30.000 cá thể cò, vạc, chim muông. Tại đây ghi nhận nhiều loài cò khác nhau như cò trắng, cò ruồi, cò lửa, cò bợ, cò hương, cò nghênh, cò nhạn. Bên cạnh đó là các loài vạc xám, vạc lưng xanh và vạc sao. Đảo còn là nơi cư trú của nhiều loài chim nước khác như mòng két, le le, vịt trời.
Đôi khi còn xuất hiện một số loài chim quý hiếm nằm trong Sách đỏ Việt Nam như bồ nông, cốc đen. Không chỉ nổi bật về mặt động vật, mặt nước hồ An Dương còn là môi trường sống của nhiều loại cây thủy sinh, loài nhuyễn thể, bò sát cùng cá, tôm và nhiều sinh vật quý hiếm. Sự đa dạng về động thực vật và cảnh sắc kỳ thú đã tạo cho Đảo Cò hệ sinh thái đặc sắc, thu hút những người đam mê khám phá thiên nhiên.
Giá trị cốt lõi của Đảo Cò trước hết nằm ở ý nghĩa sinh thái. Trong bối cảnh nhiều hệ sinh thái tự nhiên bị thu hẹp, sự tồn tại và phát triển ổn định của nhiều loài cò, vạc, chim nước tại xã Nam Thanh Miện cho thấy môi trường nơi đây vẫn được bảo vệ tương đối tốt.
Chim nước là nhóm loài rất nhạy cảm với biến đổi môi trường. Vì vậy, sự hiện diện đông đảo của chúng không chỉ phản ánh chất lượng sinh thái mà còn góp phần duy trì cân bằng tự nhiên, điều hòa môi trường và bảo vệ đa dạng sinh học của cả khu vực.
Điều đáng chú ý là công tác bảo tồn Đảo Cò không bắt đầu từ những dự án lớn, mà khởi nguồn từ ý thức tự giác của người dân địa phương. Từ nhiều năm trước, không ít hộ dân ven hồ An Dương đã tự nguyện di dời nơi ở, nhường lại không gian rộng lớn và những vườn cây trái để làm nơi bảo tồn và tạo môi trường sống tối ưu cho đàn chim nước.
Cộng đồng dân cư quanh khu vực đã hình thành những quy ước chung về bảo vệ đàn cò, nghiêm cấm săn bắt, bẫy chim và xâm hại môi trường sống tự nhiên... Những quy định ấy không chỉ được thực hiện bằng chế tài mà bằng sự đồng thuận, coi việc bảo vệ là trách nhiệm và niềm tự hào của cộng đồng. Chính nền tảng xã hội bền vững này đã tạo nên “hàng rào” bảo vệ hiệu quả cho Đảo Cò trước những tác động tiêu cực từ bên ngoài.
Trên cơ sở vai trò trung tâm của cộng đồng, chính quyền xã Nam Thanh Miện đã từng bước cụ thể hóa trách nhiệm quản lý nhà nước trong bảo tồn đa dạng sinh học. Công tác tuyên truyền, vận động nhân dân được duy trì thường xuyên; các hành vi vi phạm quy định bảo vệ môi trường sinh thái được phát hiện, xử lý kịp thời.
Đồng chí Vũ Văn Nguyễn, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã khẳng định: Địa phương xác định Đảo Cò là tài sản sinh thái quý giá, cần được bảo vệ lâu dài. Mọi định hướng phát triển kinh tế, nhất là du lịch, đều phải đặt trong mối quan hệ hài hòa với bảo tồn thiên nhiên, không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng ngắn hạn. Địa phương khai thác tiềm năng du lịch sinh thái, tạo điều kiện để du khách tiếp cận, trải nghiệm thiên nhiên nhưng không làm xáo trộn đời sống của đàn chim. Các hoạt động tham quan được tổ chức theo mùa với khung giờ phù hợp; hạ tầng phục vụ du lịch được đầu tư ở mức vừa phải, ưu tiên giữ gìn cảnh quan tự nhiên. Cách làm này góp phần nâng cao giá trị kinh tế của Đảo Cò mà vẫn bảo đảm cho môi trường, sinh thái giữ được sự ổn định bền vững.
Khu du lịch sinh thái Đảo Cò còn có ý nghĩa về mặt lịch sử. Vào thế kỷ thứ 6, khu vực Đảo Cò thuộc trang An Dương, quận Giao Chỉ từng là căn cứ của nghĩa quân Triệu Quang Phục chống giặc Lương. Những năm 1885-1889, Đảo Cò nằm trong vùng hoạt động của nghĩa quân Nguyễn Thiện Thuật trong cuộc khởi nghĩa Bãi Sậy... Chung quanh Đảo Cò còn có nhiều di tích gắn liền với các thời kỳ lịch sử như Chùa Nam, lầu bà Chúa Vực...
Đảo Cò chính là không gian giáo dục môi trường giàu ý nghĩa, khi nhiều trường học, tổ chức đoàn thể đã đưa nội dung tìm hiểu hệ sinh thái đảo vào các hoạt động ngoại khóa, giúp học sinh, thanh thiếu niên hình thành ý thức bảo vệ thiên nhiên từ thực tiễn. Qua những trải nghiệm trực tiếp, nhận thức về đa dạng sinh học không còn là khái niệm trừu tượng mà trở thành bài học sống động, góp phần bồi đắp trách nhiệm công dân đối với môi trường.
