Căn cứ và quy trình khởi tố hình sự
Mới đây, Bộ Công an đã ban hành hướng dẫn chi tiết về hồ sơ, thủ tục kiến nghị khởi tố đối với các hành vi gian lận, trốn đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và bảo hiểm thất nghiệp nhằm tháo gỡ vướng mắc trong thực tiễn, nâng cao hiệu quả xử lý hình sự đối với các hành vi vi phạm kéo dài. Theo hướng dẫn, trường hợp người sử dụng lao động chậm đóng hoặc trốn đóng bảo hiểm xã hội quá thời hạn quy định (từ 60 ngày trở lên), cơ quan bảo hiểm xã hội có thể kiến nghị cơ quan điều tra xem xét khởi tố hình sự đối với cá nhân, người đứng đầu doanh nghiệp có trách nhiệm liên quan. Hướng dẫn này góp phần thống nhất cách hiểu, cách làm giữa các cơ quan chức năng, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho cơ quan bảo hiểm xã hội khi kiến nghị khởi tố theo các Điều 214, 215 và 216 của Bộ luật Hình sự.
Thực hiện chỉ đạo của Bộ Công an, Bảo hiểm xã hội Thành phố Hồ Chí Minh đã triển khai đồng bộ các biện pháp giám sát, kiểm tra doanh nghiệp chậm đóng bảo hiểm xã hội, đồng thời tăng cường phối hợp cơ quan điều tra, thanh tra chuyên ngành để xác định các hành vi vi phạm đủ yếu tố cấu thành tội phạm. Theo đó, hồ sơ kiến nghị khởi tố gồm văn bản kiến nghị của cơ quan bảo hiểm xã hội kèm theo các tài liệu, chứng cứ hợp pháp, bao gồm cả dữ liệu điện tử đã được chuyển đổi theo quy định. Bảo hiểm xã hội thành phố nhấn mạnh, hành vi chậm đóng sẽ bị xem xét chuyển sang trốn đóng khi người sử dụng lao động không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ nghĩa vụ sau 60 ngày kể từ thời hạn đóng theo quy định, hoặc đã được cơ quan bảo hiểm xã hội đôn đốc bằng văn bản nhưng vẫn không chấp hành.
Tương tự, Bảo hiểm xã hội tỉnh Tây Ninh cũng căn cứ hướng dẫn của Bộ Công an để triển khai kiến nghị khởi tố các hành vi gian lận, trốn đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và bảo hiểm thất nghiệp, nhằm bảo vệ quyền lợi chính đáng của người lao động. Trong năm 2025, trên địa bàn tỉnh có 5.160 đơn vị, doanh nghiệp chậm đóng bảo hiểm xã hội với tổng số tiền khoảng 382 tỷ đồng. Đại diện Bảo hiểm xã hội tỉnh cho biết, việc cưỡng chế thi hành các quyết định xử phạt vi phạm hành chính thời gian qua còn nhiều bất cập, không ít trường hợp doanh nghiệp chây ỳ, không chấp hành. Vì vậy, hướng dẫn về quy trình xử lý hình sự được xem là căn cứ pháp lý đủ mạnh để xử lý dứt điểm các hành vi cố tình vi phạm.
Theo luật sư Nguyễn Giang Nam (Đoàn Luật sư Thành phố Hồ Chí Minh), việc ban hành hướng dẫn đã làm rõ ranh giới pháp lý giữa “chậm đóng” và “trốn đóng”, tạo cơ sở minh bạch để người lao động bảo vệ quyền lợi khi bị xâm hại. Cũng theo Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), doanh nghiệp hoặc người sử dụng lao động có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu trốn đóng bảo hiểm xã hội từ 6 tháng trở lên hoặc đã bị xử phạt hành chính mà vẫn tiếp tục vi phạm. Luật sư Nguyễn Giang Nam cho rằng, để bảo đảm chặt chẽ, quy trình xử lý cần được thực hiện theo ba bước: Người lao động khởi kiện yêu cầu doanh nghiệp khắc phục vi phạm; cơ quan bảo hiểm xã hội tiến hành thanh tra, xử phạt hành chính và cuối cùng, cơ quan điều tra khởi tố hình sự nếu đủ yếu tố theo quy định của pháp luật.
Cần xử lý doanh nghiệp cố tình chây ỳ
Việc nâng mức xử lý từ hành chính lên hình sự đối với các vi phạm nghiêm trọng về bảo hiểm xã hội không chỉ góp phần nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật của doanh nghiệp, mà còn tạo nền tảng ổn định cho lực lượng lao động - yếu tố then chốt quyết định sức cạnh tranh và động lực phát triển của vùng kinh tế trọng điểm phía nam.
Mới đây, Bảo hiểm xã hội Thành phố Hồ Chí Minh đã xử phạt vi phạm hành chính và ban hành quyết định cưỡng chế tài khoản đối với 44 doanh nghiệp chậm đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế cho người lao động. Đồng thời, áp dụng biện pháp cưỡng chế thi hành theo quy định nhằm buộc doanh nghiệp thực hiện nghĩa vụ. Ông Hồ Hải Luận, Trưởng phòng Kiểm tra Bảo hiểm xã hội thành phố cho biết, cưỡng chế tài khoản được xem là giải pháp mạnh trong xử lý vi phạm. Tuy nhiên, đối với những trường hợp có dấu hiệu cố tình chây ỳ, cần sớm chuyển hồ sơ sang cơ quan điều tra để xem xét xử lý hình sự, tránh kéo dài gây thiệt hại trực tiếp đến quyền lợi người lao động.
Trong năm 2025, Bảo hiểm xã hội Thành phố Hồ Chí Minh đã tăng cường thanh tra, kiểm tra đột xuất nhằm kịp thời phát hiện, ngăn chặn và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật về bảo hiểm xã hội. Qua đó, cơ quan chức năng đã lập biên bản vi phạm hành chính đối với 69 đơn vị, với tổng số tiền xử phạt hơn 6,6 tỷ đồng; số tiền chậm nộp làm căn cứ xử phạt lên tới hơn 38,6 tỷ đồng.
Theo luật sư Nguyễn Giang Nam, các chế tài đối với doanh nghiệp chây ỳ, trốn đóng bảo hiểm xã hội hiện nay tương đối đầy đủ, bao gồm xử phạt hành chính, buộc truy đóng và truy cứu trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, việc thực thi trên thực tế vẫn còn hạn chế; một số doanh nghiệp cố tình kéo dài thời gian đóng bảo hiểm do mức xử phạt chưa đủ sức răn đe, trong khi công tác thanh tra, giám sát chưa được tiến hành thường xuyên, liên tục. Vì vậy, cần tăng cường kiểm tra, xử lý nghiêm minh hơn nữa, đồng thời phát huy vai trò của các cơ quan chức năng và tổ chức công đoàn trong việc bảo vệ quyền lợi người lao động.
Theo thống kê của Bảo hiểm xã hội Việt Nam, đến cuối năm 2022, tình trạng chậm đóng bảo hiểm xã hội diễn ra ở tất cả các loại hình doanh nghiệp, với số tiền phải tính lãi hơn 13.150 tỷ đồng. Riêng số nợ khó thu hồi tại các doanh nghiệp phá sản, giải thể, ngừng hoạt động hoặc chủ bỏ trốn đã vượt quá 4.000 tỷ đồng. Thực trạng này cho thấy, công tác xử lý các hành vi trốn đóng, chây ỳ đóng bảo hiểm xã hội cần được các cơ quan có thẩm quyền thực hiện quyết liệt, chặt chẽ hơn, đúng quy định của Bộ luật Hình sự và pháp luật tố tụng hình sự, nhằm bảo đảm kỷ cương pháp luật và quyền lợi chính đáng của người lao động.
