Trước những thách thức ngày càng rõ rệt, việc điều chỉnh quy hoạch thoát nước tại thành phố không chỉ là nhu cầu kỹ thuật, mà là yêu cầu chiến lược nhằm bảo đảm an toàn đô thị và phát triển bền vững.
Thành phố còn 159 điểm ngập thường xuyên
Sau khi mở rộng địa giới hành chính, Thành phố Hồ Chí Minh ghi nhận 159 điểm ngập thường xuyên, trong đó khu vực Thành phố Hồ Chí Minh (cũ) có 76 điểm, Bình Dương 52 điểm, Bà Rịa-Vũng Tàu 31 điểm. Sở Xây dựng đánh giá, tại khu vực Thành phố Hồ Chí Minh (cũ), tình trạng ngập vẫn diễn ra tại nhiều điểm thấp và khu vực có mật độ xây dựng dày đặc. Đơn cử là các tuyến đường như: Nguyễn Hữu Cảnh, Ung Văn Khiêm, Đinh Bộ Lĩnh, Trần Xuân Soạn, Kinh Dương Vương, Lương Định Của, Tân Kỳ Tân Quý,... thường xuyên ghi nhận ngập trong các trận mưa lớn hoặc khi mưa trùng với triều cường. Đồng thời một số khu dân cư ven kênh rạch bị ảnh hưởng bởi tình trạng lấn chiếm, bồi lắng và thu hẹp mặt cắt kênh... Đáng quan tâm, biến đổi khí hậu đã làm gia tăng tần suất và cường độ các trận mưa cực đoan, nhất là tình trạng sụt lún nền đất, làm giảm độ dốc cống và tăng nguy cơ ngập sâu. Trong đó, Thành phố Hồ Chí Minh (cũ) là khu vực lún nhanh và trên diện rộng, với tốc độ lún trung bình khoảng 2 cm/năm, nhiều khu vực ghi nhận 2-5 cm/năm, riêng các vùng có mật độ xây dựng cao có thể đạt 7-8 cm/năm dẫn đến tổng độ lún qua các năm phổ biến 20-30 cm, một số điểm đo vượt 50 cm. Các khu vực chịu ảnh hưởng mạnh từ sụt lún là Quận 7, Quận 8, Bình Tân, Nhà Bè, dọc sông Sài Gòn và một phần thành phố Thủ Đức, huyện Hóc Môn, Củ Chi trước đây.
Để xử lý tình trạng ngập nước một cách căn cơ, giai đoạn từ nay đến năm 2030, thành phố cần triển khai khoảng 157 dự án chống ngập với tổng vốn ước tính 348.000 tỷ đồng. Riêng năm 2026, nhu cầu vốn khoảng 38.000 tỷ đồng để thực hiện 24 dự án, xử lý 29 điểm ngập. Triển khai Nghị quyết Đại hội Đảng bộ thành phố lần thứ I (nhiệm kỳ 2025-2030), thành phố cũng đặt mục tiêu đến năm 2030 chỉnh trang đô thị và di dời khoảng 20.000 căn nhà trên và ven kênh rạch; triển khai khoảng 43 dự án về di dời nhà ở trên và ven kênh rạch, kết hợp cải tạo môi trường, nâng cao năng lực thoát nước theo quy hoạch, phát triển không gian công cộng và khai thác quỹ đất dọc kênh rạch nhằm xây dựng đô thị xanh, bền vững, thích ứng với biến đổi khí hậu.
Rà soát và cập nhật quy hoạch thoát nước
Một trong những tồn tại và hạn chế của công tác chống ngập được Sở Xây dựng nhận định là quy hoạch đã lạc hậu khiến Thành phố Hồ Chí Minh thường xuyên ngập, nhất là sau khi mở rộng địa giới hành chính. Trên thực tế, Thành phố Hồ Chí Minh đã triển khai đồng bộ nhiều chương trình, dự án và giải pháp nhằm giảm ngập theo các quy hoạch được phê duyệt, bao gồm quy hoạch thoát nước 752/QĐ-TTg ngày 19/6/2001, quy hoạch thủy lợi-kiểm soát triều 1547/QĐ-TTg ngày 28/10/2008 và điều chỉnh quy hoạch chung theo Quyết định 1125/QĐ-TTg ngày 11/6/2025 của Thủ tướng Chính phủ. Tuy nhiên, phần lớn quy hoạch thoát nước, chống ngập ở thành phố duyệt trước năm 2020 hiện không phù hợp vì sử dụng các thông số mưa, thủy triều đã lạc hậu, do đó việc thực hiện các quy hoạch này mới chỉ đạt một phần mục tiêu đề ra. Ông Lê Ngọc Linh, Phó Giám đốc Sở Xây dựng đánh giá: Tình trạng ngập vẫn diễn biến phức tạp hơn, phạm vi xuất hiện ngập mở rộng và mức độ ngập sâu gia tăng, phản ánh cả những biến đổi bất lợi từ tự nhiên lẫn các tồn tại trong quản lý hạ tầng và phát triển đô thị. Ngoài những nguyên nhân tồn tại thì việc thiếu nguồn lực đầu tư được xem là nguyên nhân lớn khiến bài toán chống ngập chưa thể giải quyết căn cơ, trong bối cảnh mưa cực đoan, triều cường và sụt lún ngày càng gia tăng. Ngân sách hiện chỉ đáp ứng khoảng 30% nhu cầu, khiến nhiều dự án kéo dài tiến độ; việc phân bổ vốn còn manh mún, trong khi cơ chế huy động xã hội hóa chưa đủ linh hoạt. Vì vậy, thành phố cần sớm rà soát, cập nhật toàn diện quy hoạch, bảo đảm đồng bộ liên vùng và điều chỉnh theo kịch bản khí hậu mới.
Sở Xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh nhấn mạnh yêu cầu cấp bách là hoàn thành dự án chống ngập do triều khu vực Thành phố Hồ Chí Minh có xét đến biến đổi khí hậu (giai đoạn 1) đang dang dở, đồng thời khép kín phạm vi bảo vệ của các cống kiểm soát triều theo quy hoạch thủy lợi 1547. Theo Tiến sĩ Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện Kinh tế Tài nguyên và Môi trường Thành phố Hồ Chí Minh, các lớp kiểm soát ngập (lớp phòng thủ bên ngoài, lớp bên trong, lớp giải pháp hỗ trợ) thực tế đã được triển khai nhiều năm qua, song do thiếu kinh phí và đô thị hóa không đồng bộ với hạ tầng thoát nước cho nên hiệu quả chưa đạt kỳ vọng. Đáng chú ý, nhiều tuyến kênh, rạch bị san lấp, lấn chiếm, trong khi các dự án phát triển đô thị mới chưa gắn chặt với yêu cầu thoát nước tổng thể. Hệ quả là nước mưa không còn “đường đi”, buộc phải dồn về những tuyến cống vốn đã quá tải.
Sở Xây dựng cho hay, trước mắt để giải quyết toàn bộ các vị trí ngập hiện hữu đã được thống kê, sẽ ưu tiên rà soát nguyên nhân theo từng lưu vực, phân loại mức độ ảnh hưởng và triển khai các biện pháp cải tạo phù hợp như mở rộng tiết diện cống, bổ sung miệng thu-hố ga. Tập trung hoàn thiện toàn bộ hệ thống công trình chống ngập theo quy hoạch 1547 bao gồm đê bao-cống kiểm soát triều-trạm bơm-cửa xả, bảo đảm sự liên thông toàn bộ mạng lưới. Mở rộng hệ thống hồ điều tiết theo lưu vực, khôi phục không gian nước lớn, kết hợp mô hình hồ điều hòa ngầm tại các quỹ đất công cộng nhằm tăng khả năng điều hòa nước đô thị trong điều kiện mưa cực đoan. Thành phố cần giao Sở Quy hoạch và Kiến trúc chủ trì tổ chức rà soát quy hoạch liên quan đến lĩnh vực thoát nước, quy hoạch thủy lợi phòng chống lụt bão và sớm tham mưu điều chỉnh quy hoạch chuyên ngành cho phù hợp với tình hình thực tiễn bởi sau sáp nhập, tình hình biến đổi khí hậu, quy hoạch chuyên ngành thoát nước đã hết niên hạn. Đồng thời, cần nghiên cứu, thuê đơn vị tư vấn quốc tế lập quy hoạch chuyên ngành về thoát nước, phòng chống ngập, lụt.
